Ilmiy sulola va eʼtirof

Bobom Ilmnur Mindiyarov (1888–1974, onam Anfisa Gilemnurovaning otasi) — murakkab davrlar tengdoshi. U Rossiya imperiyasining eski tuzumidan sovet Samarqandigacha boʻlgan yoʻlni bosib oʻtdi va qalbida iymonni hamda bilim nurini saqlab qoldi.

U haqiqiy maʼrifatparvar va bunyodkor edi. Qatagʻon va sinovlar yillari orasidan u eng qadrlisini — bilim nurini (Ilm) va qalb pokligini (Nur) olib oʻtdi.

Qatagʻon yillarida (1938-yil) Boshqirdistondagi ona qishlogʻi Ishqarovodan Samarqand tuprogʻiga u gina emas, bunyodkorlik olib keldi. U oʻzi bilan bilim va madaniyat olib keldi.

U baland boʻyli va oʻta bilimdon inson edi, arab tilini mukammal bilar va Qurʼonni tafsir qilardi. U savod oʻrgatdi, mufassir edi, arab tilini chuqur bilar va arab matnini toʻgʻri talaffuz qilishni oʻrgatardi. U oʻqishni istagan har bir kishiga mehr ulashdi, dunyoga deraza ochdi.

U shunchaki bilim bermasdi — u xarakterni chiniqtirar, bizni katta choʻqqilar va gʻalabalarga tayyorlardi.

Erishganlarim uchun... Men togʻam Fanisdan va farishtam, suyukli, betakror onam Anfisadan minnatdorman... Qolgan umrimni, yangi ixtiro va yutuqlarimni menga fidoyilik bilan sadoqatli boʻlgan aziz yaqinlarim xotirasiga bagʻishlayman…

Onam — Gilemnurova Anfisa 1933-yil 17-dekabrda Ishqarovo qishlogʻida (Boshqirdiston) mashhur boshqird oilasida tugʻilgan. Boshqird maktabining 8 sinfini tugatgan. Otasining (mening bobomning) ismi Ilmnur (boshqirdcha — Gʻilimnur), onasining ismi Mavtuxa edi. Bobom Ishqarovlar naslidan, buvim — Sultonovlar naslidan.

Bir oz tarix: Ishqar qishlogʻiga asos solgan — Boshqirdiston dvoryani Ishqar Arslanov. Ishqarning oʻgʻli — Kulmet Ishqarin (taxm. 1720–1800). Kulmetning farzandlari — Muhammadrahim, Muhammadsharif, Muhammadsodiq va Amir. Mindiyar (1850–). Mindiyarning farzandlari: Mindiyarovlar Safuan, Lutfulla, Sharifulla, Xayrulla, Muhammadnur, Gʻilimnur (Ilmnur, mening bobom)…

Sultonovlarning mashhur naslidan ham boʻlgan — xalq orasida ularni ulkan hokimiyati tufayli koʻpincha «gubernatorlar» deb atashgan.

Buvim Mavtuxa (tarjimasi «ochiq» degani, 18–19-asrlarda boshqird muhitida mashhur ism boʻlgan) ana shu mashhur nasldan edi.

1938-yilda bobom Mindiyarov Ilmnur ona qishlogʻi Ishqarovodan Samarqand yerlariga surgun qilindi. Onam aka-ukalari bilan qishloqda qoldi. Faqat 1947-yilda, boshqird maktabining 8 sinfini tugatgach, onam ukalari bilan otasining oldiga «Mitan» posyolkasiga (Samarqand viloyati) keldi va oʻsha yerda oʻzbek oʻrta maktabini tamomladi.

Ishqarovo qishlogʻiga borganimda, onamni hali 1946–1947-yillarda koʻrgan keksa yoshdagi odamlar: «U shunchalik goʻzal va aqlli ediki, biz uning goʻzalligiga taqlid qilardik», — deb aytib berishardi.

Aziz nabiralarim! Men katta oilamiz tarixini bilishingizni istayman. Onam (Anfisa Gilemnurova) tomonidan naslimiz Boshqirdistonda, goʻzal Ishqarovo qishlogʻida boshlanadi. Bilasizmi, bu qishloq bizning bevosita ajdodimiz sharafiga nomlangan? Uning ismi Ishqar Arslanov edi. 250 yildan koʻproq vaqt oldin u haqiqiy boshqird polkovnigi, sarkarda va Yemelyan Pugachovning safdoshi boʻlgan. U oʻz xalqining erki uchun kurashgan.

Qoʻzgʻolon soʻngach, Ishqar donolik koʻrsatdi: oʻzi generallar huzuriga bordi, oilasini himoya qila oldi va bu yerlarni oʻzida saqlab qoldi. 1795-yilda butun qishloqda atigi 10 ta xonadon bor edi va u yerda faqat bizning qarindoshlarimiz yashardi! Onam oilasi koʻtarib yurgan «Mindiyarov» familiyasi polkovnikning evarasining oʻgʻli — Mindiyar ismidan kelib chiqqan. Shajaramiz mustahkam va asrlar osha davom etadi: Ishqardan Kulmetga, soʻng uning evarasi Mindiyarga va nihoyat Mindiyarning oʻgʻli — bobom Gʻilimnurga.

Bobom Gilemnur va buvim Mavtuxa (uning ismi goʻzal tarzda «ochiq qalb» deb tarjima qilinadi) ajoyib insonlar edi. Ular maʼrifatparvar edilar — odamlarga savod, madaniyat va ezgulik ulashardilar. Ogʻir 1938-yilda quvgʻinlar boshlandi va bobom ona Boshqirdistondan uzoq Samarqandga koʻchishga majbur boʻldi. Eng muhimi: u yangi yurtga qalbida gʻazab yoki gina emas, bunyodkorlik, mehnatga muhabbat va ulkan bilim olib keldi.

Katta buvingiz Anfisa oʻsha Ishqarovodagi boshqird maktabida oʻqib, uni 1947-yilda tamomlagan. Qoʻshni Gremuchiy Klyuch qishlogʻida esa 2025-yil oxirigacha uning amakivachchasi — Ilgʻiza buvi (1936–2025) yashagan. Ildizlaringizni yodda tuting, ajdodlaringizdan faxrlaning va ular kabi bunyodkor boʻling.

Ota tomonidan urugʻ Quraysh qabilasining olijanob Banu Hoshim urugʻiga — toʻrtinchi xalifai roshid, Paygʻambar Muhammadning kuyovi Hazrati Ali ibn Abu Tolibning oʻziga borib taqaladi. Markaziy Osiyoda bu tarmoq avlodlari anʼanaviy ravishda xoʻjalar tabaqasi sifatida eʼzozlanadi.

1924-yil fojiasi katta oilani boshsiz qoldirdi, biroq Usmon Xoʻjaning oʻgʻillari (Malik, Qambar, Rajab) jipslik va mardlik koʻrsatib, sovet qatagʻonlari va jamoalashtirishning eng ogʻir yillarida urugʻni saqlab qolishdi:

Ona tomoni urugʻga nozik intellektual bilimdonlik va akademik matonatni olib kirdi.

Buyuk ajdodlarning barcha fazilatlari — Usmon Xoʻjaning bunyodkor ruhi, Iso Xoʻjaning donishmand «oʻrta yoʻli» va bobo Ilmnurning «Bilim nuri» — toʻngʻich oʻgʻil Rustamjon Usmanovda toʻla mujassam boʻldi. MDU bitiruvchisi, amaliy matematika va mexanika sohasidagi atoqli olim, Oʻzbekiston Respublikasi I darajali Davlat mukofoti sovrindori boʻlgan Rustamjon Usmanov umrini odamlarni jaholatdan ilm nuriga olib chiqishga bagʻishladi. Ramziy maʼnoga egaki, u ilmiy brendining nomi — IlmNurni sevimli bobosi Ilmnur Mindiyarov xotirasiga bevosita bagʻishlab, bu nom ostida ikki tarmoqning merosini birlashtirdi.

Bugun bu ulugʻ daraxt Rustamjon Usmanovning farzandlari va nevaralari orqali oʻsishda va mustahkamlanishda davom etmoqda:

Sulolamiz tarixi shuni isbotlaydi: boylikni tortib olish, uylarni buzish mumkin, ammo buyuk ajdodlar solgan maʼrifat, sharaf va bilimning genetik kodini yoʻq qilib boʻlmaydi. U kelajakda yashashda davom etadi.

Oilamiz tarixi — qatagʻonlarning ogʻir yillari qoldirgan bitmas yara. Bu hikoya shafqatsiz Stalin davri inson taqdirlarini qanday sindirgani va onam, uning farzandlari hamda barcha qarindoshlarimiz qanday haddan tashqari ogʻir, dahshatli bahoni toʻlashga majbur boʻlgani haqida.

Hammasi bobom Mindiyarov Ilmnurning qatagʻon qilinib, Samarqand viloyatidagi Mitan posyolkasiga surgun qilinishidan boshlandi.

Oʻsha yillarda «xalq dushmani» tamgʻasi hurmatli insonni bir zumda quvgʻindiga aylantirib, oilasini huquq va himoyadan mahrum qildi. U qatagʻon qilingan kundan boshlab yaqinlari uchun chinakam doʻzax boshlandi.

Onam bu gʻayriinsoniy zamonning butun ogʻirligini oʻz yelkasida koʻtardi. Ammo u uchun eng ogʻriqli zarba yangi joyda duch kelgan insoniy shafqatsizlik boʻldi. Tashviqot bilan zaharlangan, qashshoqlikdan qahri qattiqlashgan baʼzi mahalliy bolalar va kattalar gʻazablarini himoyasiz koʻchirilganlardan olishardi.

Men oʻshanda juda kichkina edim va qoʻshni bolalar bizni eng yomon, kamsituvchi tarzda masxara qilib, «tatarlar» deb haqoratlaganini eslayman. Onam — Gilemnurova Anfisa yonimda turardi. U hammasini eshitardi.

Uning kichkina bolalariga otilgan har bir yomon soʻz uning qalbiga yara solardi. Ammo u javoban baqira olmasdi, begona, dushmanona posyolkada bizni ochiqchasiga himoya qila olmasdi. U jim turardi. Bu achchiq alamni, adolatsizlikni va kelajagimiz uchun qoʻrquvni u musibatni koʻpaytirmaslik uchun hech kimga bir ogʻiz soʻz demay, sabr bilan ichiga yutardi.

Bu koʻp yillik, qalbni tilka-pora qiluvchi sukunat izsiz ketmadi. Ichga yutilgan gʻam va himoyasizlik uning sogʻligʻiga putur yetkazdi. Oxir-oqibat onamning vujudi bu ulkan zoʻriqishga bardosh bera olmadi: u ogʻir, davosiz kasallikka — Verlgof kasalligiga chalindi. Uning qoni, vujudi Mitanda koʻrgan adolatsizlik va toʻkilmagan koʻz yoshlaridan tom maʼnoda yigʻlardi.

Uning oilasi, bolalari faqat maxsus koʻchirilganlar boʻlgani uchun masxara qilindi va bu jarohat biz bilan abadiy qoldi. Ammo kasallikdan soʻnib borayotgan boʻlsa ham, onam sinmadi. U oʻzida insoniylik, qadr-qimmat va cheksiz mehrni saqlab qoldi. U bizni asrab qolish uchun butun zarbani oʻz zimmasiga olib, sogʻligʻini va hayotini qurbon qildi. Bu matn — bobom Mindiyarov Ilmnur, aziz onam va barcha qarindoshlarimiz xotirasiga ehtirom. Ularning iztiroblari unutilmasligi kerak. Biz ularning dardini yodda tutamiz, onamning muqaddas, sukutli jasorati oldida bosh egamiz va bu xotira biz bilan abadiy qoladi.

Bu taʼsirli hikoya Ulugʻ Vatan urushi frontchisi Usmanov Iso va uni 1944–1945-yillarda oʻlimdan qutqarib qolgan oddiy ukrain ayoli — Nadya buvi haqida. U jazo otryadlarining koʻz oʻngida hayotini xavf ostiga qoʻyib, yarador askarni kartoshka chuquriga yashirdi va parvarish qilib oyoqqa turgʻazdi. Oradan 59 yil oʻtib faxriy Ukrainaning davlat mukofotiga sazovor boʻldi va elchini najot kunlarida oʻrgangan sof ukrain tilida kutib oldi.

Ulugʻ Vatan urushini boshdan kechirgan har bir oilaning oʻz xotirasi bor. Ammo bizning oilamizda bu xotira alohida — u yoʻqotishning achchiq koʻz yoshlaridan, misli koʻrilmagan jasoratdan va urushdan hamda milliy adovatdan kuchliroq boʻlib chiqqan buyuk ona rahmdilligidan toʻqilgan.

Urushning dahshatli yillarida oilamiz oʻrnini toʻldirib boʻlmas yoʻqotishga uchradi. Otamning uch nafar tugʻishgan akasi banderachilar tomonidan vahshiyona oʻldirildi. Bu qarama-qarshilikning eng qonli va shafqatsiz davrida — 1944–1945-yillarda sodir boʻldi. Oilamiz uchun bu fojia umrbod bitmas yara boʻlib qoldi. Ayni oʻsha paytda esa, urush kuydirgan oʻsha ukrain tuprogʻida haqiqiy moʻjiza roʻy berdi. Otam tirik qoldi. U esa biz hanuz hayajon va minnatdorlik koʻz yoshlari bilan eslaydigan oddiy ukrain ayoli — Nadya buvi (Nadejda) tufayli tirik qoldi.

Otam Usmanov Iso (Usmonning oʻgʻli, Ikromning nabirasi), millati oʻzbek, Gʻarbiy Ukrainadagi shafqatsiz partizan urushining qoq oʻrtasiga tushib qoldi. U marshal Ivan Stepanovich Konev qoʻmondonligidagi afsonaviy 1-Ukraina fronti safida oldingi chiziqda mardonavor jang qildi. 1944–1945-yillardagi ogʻir janglarda Iso ogʻir yaralandi va oʻlimga mahkum edi.

Ammo qoʻrqmas Nadya buvi uni qishloqning eng chekkasida yashirdi. U yarador oʻzbek askarini odatda kartoshka va oziq-ovqat saqlanadigan yopiq oʻraga berkitdi. Xavf oʻlimga teng edi: agar banderachilar yoki jazochilar uning Qizil Armiya jangchisini yashirayotganini bilib qolsalar, uni va butun oilasini muqarrar, shafqatsiz qatl kutardi.

Har kuni oʻz hayotini xavf ostiga qoʻyib, u shu sovuq yer oʻrasiga tushar, yosh Isoning yaralarini davolar va oʻsha dahshatli kunlarda yagona mavjud dori boʻlgan iliq echki suti bilan uni parvarish qilardi. Otam eslardiki, u koʻpincha uning ustida yigʻlab, ona tilida shunday derdi: «Mening ham uchta oʻgʻlim bor-ku… Ular ham allaqayerda, sen kabi, balki yaralangandir…»

Uning ona qalbida «oʻzimizniki» va «begona» degan boʻlinish yoʻq edi. Begona oʻzbek oʻgʻlini qutqarar ekan, Nadejda kimdir xuddi shunday uning oʻz farzandlarini ham qutqarishi va ayashini soʻrab Xudoga iltijo qilardi. Afsuski, urush uning dardga toʻla oilasiga shafqatsiz munosabatda boʻldi: ikki oʻgʻli frontda halok boʻldi, uchinchisi qaytdi, lekin sogʻligʻi buzilib, urushdan soʻng deyarli darhol vafot etdi. Otam, Usmanov Iso, u uchun oʻlim changalidan tortib olishga muvaffaq boʻlgan oʻsha oʻgʻil boʻlib qoldi.

Shu oʻrada boʻlib, najotkori bilan uzoq kunlar suhbatlashar ekan, otam uni shunchaki tinglamadi — u butun qalbi bilan uning nutqini oʻziga singdirdi. Millati oʻzbek boʻlib, rus tilini mukammal bilgan u ukrain tilini benuqson oʻrgandi. Bu til u uchun shunchaki muloqot vositasi emas, ikkinchi tugʻilishining tili boʻlib qoldi.

Oʻn yilliklar oʻtdi. Tarix goʻyo oʻtmishga aylanganday edi, ammo oddiy ukrain ayolining jasorati va sovet askarining mardligi haqidagi xotira Oʻzbekistondagi oilamizda yashab keldi. Adolat uzoq 59 yildan soʻng qaror topdi.

2004-yilda shahrimiz Navoiyga Ukrainaning Oʻzbekiston Respublikasidagi Favqulodda va Muxtor elchisi rasman tashrif buyurdi. Prezident Leonid Kuchma nomidan otamiz, faxriy Usmanov Isoga davlat mukofoti — «Ukrainaning fashist bosqinchilaridan ozod etilishiga 60 yil» yubiley medali tantanali ravishda topshirildi.

Iso Usmanovning koʻksidagi bu yuksak mukofot ikkalasiga ham muqaddas yodgorlik boʻldi. Bu medal metallida marshal Konev askarining jasorati ham, Nadya buvining buyuk rahmdilligi ham, uning halok boʻlgan qahramon oʻgʻillari haqidagi abadiy xotira ham mangu qoʻshilib ketdi. Bu medal tasdiqladi: ularning umumiy haqiqati va insoniyligi unutilishni yengdi.

Topshirish kunida butun diplomatik missiyani qalbdan larzaga solgan voqea yuz berdi. Otam, keksa oʻzbek Usmanov Iso, qariyb 60 yildan soʻng elchi bilan sof, benuqson ukrain tilida gaplashdi. U birorta soʻzni ham, birorta ohangni ham unutmagan edi. Bu til unga hayot bagʻishlagan Nadya buviga muqaddas xotira izhori, abadiy minnatdorlik boʻlib qolgan edi.

Oilaviy arxivimizda Navoiydagi oʻsha esda qolarli kundan olingan fotosurat ehtiyotkorlik bilan saqlanadi. Bu surat va medalning oʻzi — bizning asosiy boyligimiz. Ular eng qorongʻi zamonlarda ham insoniylik, ezgulik va sadoqat har qanday shafqatsizlikni yengishini isbotlaydi. Marshal Konev qoʻmondonligida jang qilgan askarning medali va Nadya buvining buyuk jasorati naslimiz xotirasida abadiy qoladi.

Ustozlarim haqida.

Suyuqlik, gaz va plazma mexanikasi sohasidagi ilmiy rahbarim va maslahatchim — jahonga mashhur olimlar X.A. Rahmatulin va R.I. Nigmatulindir.

Ularning rahbarligida men nomzodlik (1987) va doktorlik (2015) dissertatsiyalarimni bajardim. Ish M.V. Lomonosov nomidagi MDUning toʻlqin va gaz dinamikasi kafedrasida olib borildi. Tadqiqotlar va amaliy ilmiy qism Oʻzbekistondagi Navoiy kon-metallurgiya kombinati (NKMK) bilan uzviy bogʻliqlikda amalga oshirildi.

Ustozlarim rahbarligida koʻp fazali muhitlar mexanikasi sohasida noyob baza yaratildi. Gʻovak geologik ruda jismlari ichida suyuqlik, gaz va issiqlik oʻzini qanday tutishini tavsiflovchi formulalar va sonli usullar ishlab chiqildi.

Fundamental modellar eritmalarning yoyilish dinamikasini aniq bashorat qilish imkonini berdi. Bu NKMK obyektlarida uran, nodir, noyob yer va qimmatbaho metallarni qazib olish va qayta ishlashning yuqori samarali hamda ekologik xavfsiz kompleks texnologiyasiga asos boʻldi.

Matematik hisob-kitoblar murakkab, qiyin qayta ishlanadigan xomashyo va texnogen chiqindilardan oltin ajratib olish uchun yangi texnologik jarayonlarni loyihalashga yordam berdi.

P.S. Ota-onamga — suyukli va betakror onam Gilemnurova Anfisaga hamda otam Usmanov Isoga — cheksiz qoʻllab-quvvatlashlari va menga ishonchlari uchun alohida minnatdorchilik bildiraman.

Togʻam Mindiyarov Fanisga va aziz bobom Mindiyarov Ilmnurga dono maslahatlari, gʻamxoʻrliklari va doim yonimda boʻlgan ishonchli yelkalari uchun chin qalbdan rahmat.

SamDUdagi hurmatli ustozlarim — Sharapov A.Sh. va Turayev X.T.ga — bergan bilimlari, sabr-toqatlari va yuksak kasbiy mahoratlari uchun alohida tashakkur bildirmoqchiman; bular hayot yoʻlimda muhim mayoq boʻldi.