Mulohazalar

Paygʻambarlar odamlarga axloq va Xudo haqidagi bilimni keltirgan, olimlar esa — koinot qonunlari haqidagi bilimni. Ikkalasi ham insoniyatni zulmatdan nur sari yetaklaydi.

Men chin olim paygʻambarning merosxoʻri deb ishonaman. Martaba boʻyicha emas, daʼvat boʻyicha: odamlarni jaholatdan bilim nuri sari olib chiqish. Bizning naslimizda bu hatto ismda ifodalangan — Ilm (bilim) va Nur (yorugʻlik).

Kashfiyot odamlarning azobini yengillashtirsa yoki aqlini rivojlantirsa, u xizmatga aylanadi. Islom anʼanasida sadaqa tushunchasi bor — uzluksiz ezgulik: olim vafotidan keyin ham odamlar foydalanadigan bilim ana shunday ezgulik boʻlib qoladi. Aql esa — Yaratganning eng buyuk inʼomi; uni boshqalarda rivojlantirish donishmandlik yoʻlidir.

Xavf moddiy isteʼmol yagona maqsadga aylangan joyda paydo boʻladi. Axloqiy tayanchini yoʻqotgan jamiyat hokimiyat va manfaat vasvasasiga qarshi immunitetini ham yoʻqotadi. Vijdonsiz bilim qutqarmaydi — u qurollantiradi.

Bu eng yaqqol yangi texnologiyalarda koʻrinadi. Sunʼiy aql dunyoni ochlik, kasallik va resurs tanqisligidan xalos qila oladi — bu buyuk ezgulik boʻlardi. Ammo oʻsha kuch ochkoʻzlik qoʻlida osongina nazorat va tengsizlik quroliga aylanadi. Gap mashinada emas, uni boshqaradigan insonda.

Tarix oʻrgatadiki, har bir taʼsirga qarshi taʼsir tugʻiladi. Umid — bilimning ochiq va umumiy boʻlib qolishida, sanoqli kishilar mulkiga aylanmasligida, uni hisob-kitob emas, vijdon boshqarishida. Agar aql va olimning oʻsha paygʻambarona vazifasi gʻalaba qozonsa, har qanday texnologiya zahar emas, qalqonga aylanadi.

Biz tariximizni oʻz aqlimiz bilan yaratamiz — ajdodlarimiz vasiyat qilganidek.

Men uchun MDUdagi mexanika ilmiy maktabining asoschisi, afsonaviy olim va pedagog Xalil Ahmedovich Rahmatulinning (1909–1988) shogirdi boʻlish katta sharaf edi. Buyuk insonlarni koʻpincha afsonalar oʻrab oladi, ammo men uchun ustozim bilan jonli muloqotning haqiqiy tajribasi muhimroq edi.

Jahon eʼtirofi

Uning «yuk boʻshalish toʻlqinlari» butun dunyoda, jumladan Eynshteyn yashagan Prinstonda ham oʻrganilgan. Barcha unvonlarga — Sotsialistik Mehnat Qahramoni, Stalin (1945, 1949) va Davlat (1981) mukofotlari sovrindori boʻlishiga qaramay, u ichdan erkin inson boʻlib qoldi. U oʻzi xizmat qilgan tizim ustidan kinoya qilishga haqli edi, chunki u «partiya»ga emas, Fan va Haqiqatga xizmat qilardi.

Sotsializm formulasi haqida

1981-yil 11-fevralda u meni Moskvaga, MDUga olib ketish uchun Samarqandga, A. Navoiy nomidagi SamDUga uchib keldi. Biz «Intourist» mehmonxonasida ertalabki choy uyushtirdik, u yerga Samarqandning taniqli olimlari kelishdi. Uning nutqidan bir necha lahza yodimda qoldi.

Oʻshanda koʻpchilikka tizim mustahkamdek tuyulardi. Ammo u allaqachon «poydevordagi yoriqlar»ni koʻrayotgan edi. Katta olim sifatida oʻz davrasida u samimiy boʻlishga va zamonni halol baholashga haqli edi — va aslida butun bir davlatning kelajagini bashorat qildi. U Vatanimizning dramatik yakunini oldindan sezar, soʻnggi kunigacha fan va mamlakat taqdiri uchun masʼullikni his qilardi. Aynan oʻshanda u ogʻriq bilan bunyodkor kuch quruq mafkuraga sarflanayotganini aytar va ayrim aqidalarning bemaʼniligini qatʼiy matematika prizmasi orqali koʻrardi.

Biz sezgan uning tashvishi oʻsha davr texnik va ilmiy elitasining eng yaxshi vakillariga xos edi — bir necha sabablarga koʻra:

1. Texnologik ortda qolish. Mudofaa loyihalari, aerodinamika va murakkab tizimlar (parashyutlar, aerostatlar, toʻlqin jarayonlari) uchun masʼul inson sifatida u byurokratiya va partiya apparatidagi «turgʻunlik» ilmiy taraqqiyotni sekinlashtira boshlaganini koʻrardi. «Sotsializm minus elektrlashtirish» haqidagi kinoyali formula shunchaki hazil emas edi — bu mafkura real rivojlanish bilan mustahkamlanmay qolayotgani haqidagi achchiq matematik xulosa edi.
2. Partokratiya tanqidi. Xalq orasidan chiqqan (ishchi fakultetidan akademiklikkacha yoʻlni bosib oʻtgan) Rahmatulin KPSS shiorlari bilan real hayot oʻrtasidagi tafovutni oʻtkir his qilardi. Uning 1981-yilda «ayrim partiya aʼzolari»ga qaratilgan kinoyasi — u bunyodkorlardan koʻra karyeristlardan tobora koʻproq iborat boʻlib borayotgan partiya yuqori qatlamining tanazzulini koʻrganidan dalolat.
3. Kelajak oldidagi masʼuliyat. U koʻpincha nabirasi Sashani «murakkab masalalar» kontekstida tilga olardi. Ehtimol, nabirasi uchun tashvishi faqat darsliklar sababli emas, agar «turgʻunlik» sifat sakrashi bilan almashmasa, bu bola qanday dunyoda yashashiga toʻgʻri kelishi sababli ham boʻlgandir. Uning nabirasi Aleksandr Shamilyevich Rahmatulin keyinchalik ham ilm yoʻlidan bordi, fizik-matematik boʻlib, sulolani davom ettirdi.

Kirish

2026-yil holatiga koʻra Oʻzbekiston uran sanoati shijoatli rejalarni eʼlon qilmoqda — davlat strategiyasi doirasida 2030-yilga borib yillik uran qazib olish hajmini 7 200 tonnaga yetkazish rejalashtirilgan.

Oʻzbekiston yer qaʼridagi uranning umumiy zaxiralari rasman 139 000 tonna deb baholanadi. Biroq Markaziy Qizilqumda tadqiqot olib borgan amaliyotchi geolog va muhandislar bu raqamlarning yashirin tomonini bilishadi. Asosiy ishlanayotgan konlarning real qazib olinishi 40 foizdan oshdi, davlat geologiya xizmatining C1 toifasidagi zaxiralar boʻyicha maʼlumotlari esa tarixan ruda boshqarmalarining qatʼiy ekspluatatsion qidiruv natijalaridan 20 foizgacha farq qilib kelgan.

Zamonaviy uran sanoati muammolari

1. Qatlamlarning kolmatatsiyasi va tugashi

Qatlamlar ishlanganda qoldiq uran asosan kam oʻtkazuvchan, gilli yoki yuqori karbonatli zonalarda qamalib qoladi. Ekstensiv usul — meʼyordan ortiq hajmda sulfat kislota haydash — yer osti suvlari uchun ekologik falokatga olib keladi. Kislota qatlamdagi kalsit bilan reaksiyaga kirishib, gips hosil qiladi. Qatlam butunlay «koʻr boʻlib» qoladi (kolmatatsiyalanadi), quduqlarning qabul qilish qobiliyati nolga tushadi, mahsuldor eritmalardagi uran konsentratsiyasi esa kritik minimumgacha pasayadi. Barraj quduqlaridan tegishli tarzda foydalanmasdan, sulfat kislotani oʻylamay haydashga asoslangan yer osti quduqli ishqorlash (YoI) usuli Markaziy Qizilqumning strategik zaxirasini — rekultivatsiyasi yuzlab million dollar talab qiladigan yer osti suv gorizontlarini abadiy yoʻq qiladi.

2. Texnologik yechimlar

1-yechim. Uranni yer osti ishqorlash usuli (patent № IAP 05336)

Uran kimyosining fundamental asosi — inert, erimaydigan toʻrt valentli shaklni (U⁴⁺) harakatchan olti valentli shaklga (U⁶⁺) oʻtkazish.

Shimoliy ruda boshqarmasi (ShRB) konlarining chuqur qatlamlarida toza kislota sotib olish oʻrniga uran va oltin ishlab chiqarishning genial sinergiyasi joriy etilib, sinovdan oʻtkazildi. Texnologiya GMZ-3 (Koʻkpatas) oltin rudalarini biooksidlash majmuasining suyuq sulfidli chiqindilaridan foydalandi.

• Qatlamga Acidithiobacillus ferrooxidans bakteriyalari kulturasi va ikki valentli temir (Fe²⁺) saqlagan bepul bioreagent uzatildi.
• Bir vaqtning oʻzida maxsus tugunlar orqali texnik kislorod hamda yer qaʼridagi anaerob sharoitda bakteriyalarning yashovchanligini saqlash uchun muvozanatlashtirilgan oziq muhit haydaldi.
• Bakteriyalar temirni uzluksiz ravishda uch valentli shaklga (Fe³⁺) regeneratsiya qilib turdi; bu shakl qatlamni kislotalantirmasdan U⁴⁺ → U⁶⁺ oʻtkazuvchi eng kuchli, ideal oksidlovchi vazifasini bajardi.
• Natija: yer qaʼri oʻtkazuvchanligining barqarorligi va ulkan hosil — bitta texnologik uchastkaning oʻzidan 80 tonnadan ortiq uran zakis-okisi.

2-yechim. Texnik suv bilan kislotasiz qazib olish (Ketmenchi tajribasi)

Yana 30 yil avval, 1990-yillarning oʻrtalarida, iqtisodiy tartibsizlik sharoitida Ketmenchi konida geokimyoviy dalil isbotlangan edi: u yerda uran asrlar davomida kislorodli suvlarning tabiiy infiltratsiyasi tufayli dastlabdan tabiiy olti valentli shaklda (U⁶⁺) boʻladi.

Usul mualliflari bir tomchi ham sulfat kislotasiz, erigan gazlar saqlagan oddiy texnik suv bilan qazib olishni joriy etdi. Suv tayyor uranil-ionni yumshoq yuvib chiqarar, reagentlar boʻyicha deyarli nol tannarxni va mutlaq ekologik tozalikni taʼminlar edi.