Oʻzbekistonda fan va ishlab chiqarish integratsiyasi strategiyasi
Kirish. Yakkalangan tuzilmalarning yemirilishi tahlili
Oliy oʻquv yurtlari va Fanlar akademiyasining oʻnlab yakkalangan ilmiy-tadqiqot institutlaridan iborat hozirgi parchalangan tuzilmasi oʻzini butunlay oqlamadi. U ongning «kapsulalanishiga» olib keladi: masalan, avtomatika boʻyicha olimlar kimyoni bilmaydi, kimyogarlar esa plazma jarayonlari fizikasini tushunmaydi. Bu «havo sotish»ga, qogʻozbozlikka va real ishlab chiqarishdagi texnologik koʻrlikka olib keladi.
Yangi model — byurokratik ipchalardan butunlay voz kechib, uzluksiz integratsiya, qatʼiy amaliyot va aqllar jamlanishi tamoyillariga qurilgan yagona fanlararo ilmiy-taʼlim mexanizmiga oʻtishdir.
I. Boshqaruv tuzilmasini optimallashtirish va Xab tashkil etish
Oʻzbekiston boʻylab sochilib ketgan, har birida oʻz direktori, buxgalteriyasi va avtoparki bor oʻnlab institutlar oʻrniga Yagona ilmiy-texnologik xab tuziladi.
- Yagona makonda jamlanish: Misol uchun, Kimyo instituti, Geologiya instituti, Mineral xomashyo instituti, gidromexanika, fizika va IT kafedralari bir tom ostida, yagona ochiq makonda (Open Space) joylashadi. Axborot oqimlari idoralararo yozishmalarda tiqilib qolmaydi, balki bir zumda aylanadi.
- Yagona tahliliy markaz («Miya»): Boshqaruv ustqurmasi 90% ga qisqaradi. Yagona markaz barcha yoʻnalishlarni muvofiqlashtiradi, ishlab chiqarishdan keladigan vazifalarni taqsimlaydi va ular uchun uzluksiz fanlararo jamoalar shakllantiradi.
- Parazit xarajatlarni tugatish: Yuzlab fan amaldorlarini boqishdan boʻshagan milliardlar ilgʻor uskunalar — xromatograflar, spektrometrlar, chiziqli tezlatkichlar — xarid qilishga va amaliyotchi olimlarni bevosita moddiy ragʻbatlantirishga yoʻnaltiriladi.
II. Fanlararo jamoalar va «kalit topshiriladigan» uzluksiz vazifalar
Yutuqli texnologiyalar va favqulodda vaziyatlarni oldindan koʻrish faqat vazifa bir vaqtning oʻzida har tomondan aylantirilgandagina tugʻiladi.
- Kalit topshiriladigan uzluksiz zanjir: Har qanday ishlab chiqarish vazifasi — aytaylik, qiyin boyitiladigan oltin-sulfidli rudalarni qayta ishlash yoki uranni yer osti ishqorlash — yagona jamoa tomonidan tahlil qilinadi. Geolog konni modellashtiradi, mexanik qatlam gidrodinamikasi va filtratsiyasini hisoblaydi, kimyogar biooksidlanish reagentlarini sozlaydi, avtomatchi esa bu oʻzgaruvchilarni darhol jarayonni avtomatik boshqarish algoritmlariga kiritadi.
- Mavhum javobgarlikka barham: Yagona miya boshchiligida butun Xab javob beradi. Masalan, «kimyogarlarning formulasi mukammal, ammo avtomatika qoqilib qoldi» degan holat endi boʻlmaydi. Natija faqat sexda va konda joriy etilishiga qarab baholanadi.
III. NKMK amaliyoti asosida ishlab chiqarish bilan integratsiya
Fan minbardan «yerga» tushishi shart. Ustuvorlik kabinet gipotezalariga emas, ishlab chiqarishdagi olimlarning jonli tajribasiga beriladi. Masalan, Navoiy kon-metallurgiya kombinati (NKMK) mutaxassislarining tajribasini asos qilib olish mumkin.
- Muhandislik maxsus kuchlari — poydevorda: Xabning oʻzagini jahonning yetakchi oliygohlari (Bauman nomidagi MDTU, MDU, Togʻ-kon instituti, MGRI, AQSh, Germaniya, Yaponiya, Avstraliya ilmiy markazlari va h.k.) qatʼiy maktabini oʻtagan va, masalan, bu bilimni Qizilqumdagi oʻnlab yillik ogʻir amaliyot bilan mustahkamlagan mutaxassislar tashkil etadi.
- Raqamli modellashtirish modeli: Dasturiy va texnologik majmualar, masalan, Avstraliya tajribasi (Datamine) asosida yaratiladi. IT mutaxassislari algoritmlarni bevosita sexlar va karyerlarda turib yozadi hamda kodga muhandislarning avariyalarni bartaraf etish, ruda kambagʻallashuvini boshqarish va qatlam gidrogeologiyasining oʻzgarishi boʻyicha haqiqiy «iflos» tajribasini joylaydi.
- Geografik siljish: Xab yoki uning asosiy amaliy filiallari poytaxt kabinetlarining sokinligida emas, joylarda — xususan, Navoiy viloyatida (Zarafshon, Uchquduq) joylashishi kerak. Olimlar har kuni ertalab deraza ortida karyerlarni koʻrishi va real ishlab chiqarish changidan nafas olishi lozim.
IV. Oliy maktabni modernizatsiya qilish va ilmiy darajalarning yangi tizimi
«Fan maʼbadi» yangi turdagi oliy taʼlim bilan qatʼiy birlashtiriladi — halokatli avlodlar uzilishini butunlay bartaraf etish uchun.
- Tor kafedralarning oʻlimi: Talabalar birinchi kursdanoq fanlararolikka oʻrgatiladi. Boʻlajak avtomatchi jarayonlar kimyosi va geologiyadan sinov topshirishi shart, boʻlajak geolog esa raqamli dispetcherlik va blokli modellashtirishni tushunishi kerak.
- Dala rotatsiyasi — qonun: Har ikki yilda bir marta real ishlab chiqarishda majburiy olti oylik amaliyot oʻtamagan biror professor dars berishga yoki loyihaga rahbarlik qilishga haqli emas. Karyersiz nazariya — oʻlik nazariya.
- Ilmiy darajalar islohoti: Dissertatsiya himoyasi va fan doktori guvohnomalarini chop etish faqat ishlab chiqarishdagi isbotlangan iqtisodiy samaraga yoki sanoatdagi aniq boshi berk tugunni yechgan patentlarga bogʻlanadi (masalan, oltin qazib olish chiqindilarini uran geotexnologiyalari ehtiyojlari uchun utilizatsiya qilish).