Да пытання тэхналагічных рашэнняў у вытворчасці ўрану ва Узбекістане
Уводзіны
Па стане на 2026 год уранавая прамысловасць Узбекістана дэкларуе амбіцыйныя планы — у межах дзяржаўнай стратэгіі плануецца давесці штогадовую здабычу ўрану да 7 200 тон да 2030 года.
Сумарныя запасы ўрану ў нетрах Узбекістана афіцыйна ацэньваюцца ў 139 000 тон. Аднак практыкуючыя геолагі і інжынеры, даследаванні якіх праводзіліся ў Цэнтральных Кызылкумах, ведаюць схаваны адварот гэтых лічбаў. Рэальная адпрацоўка ключавых эксплуатуемых радовішчаў дасягнула больш за 40%, а даныя дзяржаўнай геалагічнай службы па запасах катэгорыі С1 гістарычна разыходзіліся з жорсткай эксплуатацыйнай разведкай рудаўпраўленняў аж да 20%.
Праблемы сучаснай уранавай індустрыі
1. Кальматацыя і знясіленне пластоў
Пры адпрацоўцы пластоў рэшткавы ўран у асноўным замкнёны ў слабапранікальных, гліністых або высокакарбанатных зонах. Экстэнсіўны метад — закачка звышнарматыўных аб'ёмаў сернай кіслаты — вядзе да экалагічнай катастрофы падземных вод. Кіслата ўступае ў рэакцыю з умяшчальным кальцытам, утвараючы гіпс. Пласт намёртва «слепне» (кальматуецца), прыёмістасць свідравін падае да нуля, а канцэнтрацыя ўрану ў прадуктыўных растворах зніжаецца да крытычнага мінімуму. Метад падземнага свідравіннага вылугоўвання (ПВ) з неразважлівым нагнятаннем сернай кіслаты, пры якім належным чынам не выкарыстоўваюцца баражныя свідравіны, назаўсёды знішчае стратэгічны рэзерв Цэнтральных Кызылкумаў — падземныя ваданосныя гарызонты, рэкультывацыя якіх запатрабуе сотняў мільёнаў долараў.
2. Тэхналагічныя рашэнні
Рашэнне №1. Спосаб падземнага вылугоўвання ўрану (патэнт № IAP 05336)
Фундаментальная аснова хіміі ўрану — перавод інертнай, нерастваральнай чатырохвалентнай формы (U⁴⁺) у рухомую шасцівалентную (U⁶⁺).
Замест закупкі чыстай кіслаты на глыбокіх пластах радовішчаў Паўночнага рудаўпраўлення (СевРУ) была ўкаранёна і выпрабавана геніяльная сінергія ўранавай і залатой вытворчасцей. Тэхналогія выкарыстоўвала вадкія сульфідныя адходы комплексу біяакіслення залатых руд ГМЗ-3 (Кокпатас).
- У пласт падаваўся бясплатны біярэагент, які змяшчаў культуру бактэрый Acidithiobacillus ferrooxidans і двухвалентнае жалеза (Fe²⁺).
- Паралельна праз спецыялізаваныя вузлы нагняталіся тэхнічны кісларод і збалансаванае пажыўнае асяроддзе для падтрымання жывучасці бактэрый у анаэробных умовах нетраў.
- Бактэрыі бесперапынна рэгенеравалі жалеза ў трохвалентную форму (Fe³⁺), якая выступала наймагутнейшым ідэальным акісляльнікам, што пераводзіць U⁴⁺ → U⁶⁺ без закіслення пласта.
- Вынік: стабільная пранікальнасць нетраў і каласальны здым — больш за 80 тон закісу-вокісу ўрану ўсяго з аднаго тэхналагічнага ўчастка.
Рашэнне №2. Бескіслотная здабыча тэхнічнай вадой (вопыт Кетменчы)
Яшчэ 30 гадоў таму, у сярэдзіне 1990-х гадоў, ва ўмовах эканамічнага хаосу, на радовішчы Кетменчы быў даказаны геахімічны факт: уран там першапачаткова знаходзіцца ў натуральнай шасцівалентнай форме (U⁶⁺) дзякуючы векавой прыроднай інфільтрацыі кіслародных вод.
Аўтарамі метаду была ўкаранёна здабыча простай тэхнічнай вадой з растворанымі газамі, без адзінай кроплі сернай кіслаты. Вада мякка вымывала гатовы ўраніл-іён, забяспечваючы практычна нулявы сабекошт па рэагентах і абсалютную экалагічную чысціню.