Oʻzbekistonda uran ishlab chiqarishdagi texnologik yechimlar masalasiga doir
Kirish
2026-yil holatiga koʻra Oʻzbekiston uran sanoati shijoatli rejalarni eʼlon qilmoqda — davlat strategiyasi doirasida 2030-yilga borib yillik uran qazib olish hajmini 7 200 tonnaga yetkazish rejalashtirilgan.
Oʻzbekiston yer qaʼridagi uranning umumiy zaxiralari rasman 139 000 tonna deb baholanadi. Biroq Markaziy Qizilqumda tadqiqot olib borgan amaliyotchi geolog va muhandislar bu raqamlarning yashirin tomonini bilishadi. Asosiy ishlanayotgan konlarning real qazib olinishi 40 foizdan oshdi, davlat geologiya xizmatining C1 toifasidagi zaxiralar boʻyicha maʼlumotlari esa tarixan ruda boshqarmalarining qatʼiy ekspluatatsion qidiruv natijalaridan 20 foizgacha farq qilib kelgan.
Zamonaviy uran sanoati muammolari
1. Qatlamlarning kolmatatsiyasi va tugashi
Qatlamlar ishlanganda qoldiq uran asosan kam oʻtkazuvchan, gilli yoki yuqori karbonatli zonalarda qamalib qoladi. Ekstensiv usul — meʼyordan ortiq hajmda sulfat kislota haydash — yer osti suvlari uchun ekologik falokatga olib keladi. Kislota qatlamdagi kalsit bilan reaksiyaga kirishib, gips hosil qiladi. Qatlam butunlay «koʻr boʻlib» qoladi (kolmatatsiyalanadi), quduqlarning qabul qilish qobiliyati nolga tushadi, mahsuldor eritmalardagi uran konsentratsiyasi esa kritik minimumgacha pasayadi. Barraj quduqlaridan tegishli tarzda foydalanmasdan, sulfat kislotani oʻylamay haydashga asoslangan yer osti quduqli ishqorlash (YoI) usuli Markaziy Qizilqumning strategik zaxirasini — rekultivatsiyasi yuzlab million dollar talab qiladigan yer osti suv gorizontlarini abadiy yoʻq qiladi.
2. Texnologik yechimlar
1-yechim. Uranni yer osti ishqorlash usuli (patent № IAP 05336)
Uran kimyosining fundamental asosi — inert, erimaydigan toʻrt valentli shaklni (U⁴⁺) harakatchan olti valentli shaklga (U⁶⁺) oʻtkazish.
Shimoliy ruda boshqarmasi (ShRB) konlarining chuqur qatlamlarida toza kislota sotib olish oʻrniga uran va oltin ishlab chiqarishning genial sinergiyasi joriy etilib, sinovdan oʻtkazildi. Texnologiya GMZ-3 (Koʻkpatas) oltin rudalarini biooksidlash majmuasining suyuq sulfidli chiqindilaridan foydalandi.
- Qatlamga Acidithiobacillus ferrooxidans bakteriyalari kulturasi va ikki valentli temir (Fe²⁺) saqlagan bepul bioreagent uzatildi.
- Bir vaqtning oʻzida maxsus tugunlar orqali texnik kislorod hamda yer qaʼridagi anaerob sharoitda bakteriyalarning yashovchanligini saqlash uchun muvozanatlashtirilgan oziq muhit haydaldi.
- Bakteriyalar temirni uzluksiz ravishda uch valentli shaklga (Fe³⁺) regeneratsiya qilib turdi; bu shakl qatlamni kislotalantirmasdan U⁴⁺ → U⁶⁺ oʻtkazuvchi eng kuchli, ideal oksidlovchi vazifasini bajardi.
- Natija: yer qaʼri oʻtkazuvchanligining barqarorligi va ulkan hosil — bitta texnologik uchastkaning oʻzidan 80 tonnadan ortiq uran zakis-okisi.
2-yechim. Texnik suv bilan kislotasiz qazib olish (Ketmenchi tajribasi)
Yana 30 yil avval, 1990-yillarning oʻrtalarida, iqtisodiy tartibsizlik sharoitida Ketmenchi konida geokimyoviy dalil isbotlangan edi: u yerda uran asrlar davomida kislorodli suvlarning tabiiy infiltratsiyasi tufayli dastlabdan tabiiy olti valentli shaklda (U⁶⁺) boʻladi.
Usul mualliflari bir tomchi ham sulfat kislotasiz, erigan gazlar saqlagan oddiy texnik suv bilan qazib olishni joriy etdi. Suv tayyor uranil-ionni yumshoq yuvib chiqarar, reagentlar boʻyicha deyarli nol tannarxni va mutlaq ekologik tozalikni taʼminlar edi.