Dynastia naukowa i uznanie

Mój dziadek Ilmnur Mindijarow (1888–1974, ojciec mojej matki — Anfisy Gilemnurowej) był rówieśnikiem trudnych epok. Przeszedł drogę od dawnego porządku Imperium Rosyjskiego do radzieckiej Samarkandy, zachowując w sobie wiarę i światło wiedzy.

Był prawdziwym oświecicielem i twórcą. Przez lata represji i prób przeniósł to, co najcenniejsze — światło wiedzy (Ilm) i czystość duszy (Nur).

W latach represji (1938 rok) z rodzinnej wsi Iszkarowo w Baszkirii na ziemię samarkandzką przywiózł nie urazę, lecz chęć tworzenia. Przywiózł ze sobą wiedzę i kulturę.

Był człowiekiem wysokiego wzrostu i wielkiej erudycji, biegle władał językiem arabskim i objaśniał Koran. Uczył czytania i pisania, był mufassirem, głęboko znał język arabski i uczył poprawnej wymowy tekstu arabskiego. Dawał ciepło i otwierał okno na świat każdemu, kto chciał się uczyć.

Nie tylko przekazywał wiedzę — hartował charakter, przygotowując nas do zdobywania wielkich szczytów i do zwycięstw.

To, co osiągnąłem... Jestem wdzięczny mojemu Wujowi Fanisowi i mojemu Aniołowi, ukochanej, niepowtarzalnej Mamie Anfisie... Całe pozostałe życie, nowe wynalazki i osiągnięcia poświęcam pamięci moich bliskich, drogich mi ludzi, bezgranicznie mi oddanych…

Moja mama, Anfisa Gilemnurowa, urodziła się we wsi Iszkarowo (Baszkiria) w znanej baszkirskiej rodzinie 17.12.1933 roku. Ukończyła 8 klas szkoły baszkirskiej. Jej ojciec (mój dziadek) miał na imię Ilmnur (po baszkirsku Gyłymnur), matka — Mawtucha. Dziadek pochodził z rodu Iszkarowów, babcia — z rodu Sułtanowów.

Trochę historii: założycielem wsi Iszkar był szlachcic baszkirski Iszkar Arsłanow. Syn Iszkara — Kulmiet Iszkarin (ok. 1720-1800). Dzieci Kulmieta — Muchamiedrachim, Muchamiedszarif, MuchamiedSadyk i Amir. Mindijar (1850-). Dzieci Mindijara — Mindijarowowie: Safuan, Łutfułła, Szarifułła, Chajrułła, Muchamiednur, Gyłymnur (Ilmnur, mój dziadek) …

Istniał też słynny ród Sułtanowów, których lud często nazywał „gubernatorami” z powodu ich ogromnej władzy.

Moja babcia Mawtucha (w przekładzie „otwarta” — imię popularne w środowisku baszkirskim w 18. i 19. wieku) pochodziła z tego słynnego rodu.

W 1938 roku mojego dziadka Ilmnura Mindijarowa represjonowano i wysiedlono z rodzinnej wsi Iszkarowo na ziemie samarkandzkie. Moja mama wraz z braćmi pozostała we wsi. Dopiero w 1947 roku, po ukończeniu 8 klas szkoły baszkirskiej, mama przyjechała z młodszymi braćmi do ojca, do osiedla „Mitan” (obwód samarkandzki), i tam ukończyła uzbecką szkołę średnią.

Kiedy bywałem we wsi Iszkarowo, ludzie w podeszłym wieku, którzy widzieli moją mamę jeszcze w latach 1946–1947, opowiadali: „Była tak piękna i mądra, że naśladowaliśmy jej urodę”.

Moi drodzy wnukowie! Chcę, żebyście znali historię naszej wielkiej rodziny. Nasz ród ze strony mojej mamy (Anfisy Gilemnurowej) zaczyna się w Baszkirii, w pięknej wsi Iszkarowo. Czy wiecie, że ta wieś została nazwana na cześć naszego bezpośredniego przodka? Nazywał się Iszkar Arsłanow. Ponad 250 lat temu był prawdziwym baszkirskim pułkownikiem, wodzem i towarzyszem broni Jemieliana Pugaczowa. Walczył o wolność swojego ludu.

Kiedy powstanie wygasło, Iszkar wykazał się mądrością: sam przyszedł do generałów, zdołał obronić swoją rodzinę i zachował te ziemie. W 1795 roku w całej wsi było tylko 10 domów i mieszkali w nich wyłącznie nasi krewni! Nazwisko „Mindijarow”, które nosi rodzina mojej mamy, pochodzi od imienia prapraprawnuka pułkownika — Mindijara. Nasza linia rodowa jest mocna i biegnie przez wieki: od Iszkara do Kulmieta, potem do jego praprawnuka Mindijara i wreszcie do syna Mindijara — mojego dziadka Gyłymnura.

Mój dziadek Gilemnur i babcia Mawtucha (jej imię pięknie tłumaczy się jako „otwarta dusza”) byli niezwykłymi ludźmi. Byli oświecicielami — nieśli ludziom umiejętność czytania i pisania, kulturę i dobro. W trudnym 1938 roku zaczęły się prześladowania i dziadek musiał wyjechać z rodzinnej Baszkirii do dalekiej Samarkandy. Ale co najważniejsze: w swoim sercu przywiózł na nową ziemię nie złość czy urazę, lecz chęć tworzenia, miłość do pracy i ogromną wiedzę.

Wasza prababcia Anfisa uczyła się w tej samej szkole baszkirskiej w Iszkarowie i ukończyła ją w 1947 roku. A do końca 2025 roku w sąsiedniej wsi Griemuczij Klucz mieszkała jej stryjeczna siostra — babcia Ilgiza (1936–2025). Pamiętajcie o swoich korzeniach, bądźcie dumni ze swoich przodków i bądźcie takimi samymi twórcami, jakimi byli oni.

On the paternal side the family traces its descent to the noble Banu Hashim clan of the Quraysh tribe — to Hazrat Ali ibn Abi Talib himself, the fourth Rightly Guided Caliph and son-in-law of the Prophet Muhammad. In Central Asia the descendants of this branch are traditionally honoured as members of the Khoja estate (khojalar).

The tragedy of 1924 left the large family without its head, yet Usman Khoja’s sons (Malik, Kambar, Rajab) showed unity and courage and preserved the family through the hardest years of Soviet repressions and collectivization:

The maternal line brought into the family refined intellectual erudition and academic steadfastness.

All the qualities of the great ancestors — the creative spirit of Usman Khoja, the wise “middle path” of Iso Khoja and the “Light of Knowledge” of grandfather Ilmnur — were fully embodied in the eldest son, Rustamzhon Usmanov. A graduate of Moscow State University, a distinguished scientist in applied mathematics and mechanics and laureate of the State Prize of the Republic of Uzbekistan of the first degree, he has devoted his life to leading people out of ignorance towards the light of science. Symbolically, he dedicated the name of his scientific brand, IlmNur, directly to the memory of his beloved grandfather Ilmnur Mindiyarov, uniting the heritage of both branches under this name.

Today this great tree continues to grow and grow stronger through the children and grandchildren of Rustamzhon Usmanov:

The history of our dynasty proves it: wealth can be taken away and houses can be destroyed, but the genetic code of enlightenment, honour and knowledge laid down by great ancestors cannot be destroyed. It lives on in the future.

Historia naszej rodziny to niezabliźniona rana, którą pozostawiły ciężkie lata represji. To opowieść o tym, jak bezlitosna epoka stalinowska łamała ludzkie losy, i o tym, jak niewspółmiernie wysoką, straszną cenę musieli zapłacić moja mama, jej dzieci i wszyscy nasi krewni.

Wszystko zaczęło się od tego, że mój dziadek, Ilmnur Mindijarow, padł ofiarą represji i został zesłany do osiedla Mitan w obwodzie samarkandzkim.

W tych latach piętno „wroga ludu” w jednej chwili zamieniało szanowanego człowieka w wyrzutka, pozbawiając jego rodzinę praw i ochrony. Odkąd padł ofiarą represji, dla bliskich zaczęło się prawdziwe piekło.

Moja mama dźwigała na swoich barkach cały ciężar tamtych nieludzkich czasów. Ale najboleśniejszym ciosem okazało się dla niej ludzkie okrucieństwo, z którym przyszło im się zetknąć w nowym miejscu. Zatruci propagandą, zgorzkniali od biedy, niektórzy miejscowi – dzieci i dorośli – wyładowywali złość na bezbronnych przesiedleńcach.

Byłem wtedy całkiem mały i pamiętam, jak dzieci sąsiadów drażniły się z nami i przezywały nas „Tatarami” w najgorszy, najbardziej poniżający sposób. Moja mama, Anfisa Gilemnurowa, stała obok. Słyszała to wszystko.

Każde złe słowo rzucone pod adresem jej małych dzieci raniło ją prosto w serce. Ale nie mogła odkrzyknąć, nie mogła otwarcie nas bronić w obcym, wrogim osiedlu. Milczała. Całą tę palącą krzywdę, niesprawiedliwość i lęk o naszą przyszłość pokornie dusiła w sobie, nie mówiąc nikomu ani słowa, aby nie pomnażać nieszczęścia.

To wieloletnie, rozdzierające duszę milczenie nie przeszło bez śladu. Stłumiony żal i bezbronność podkopały jej zdrowie. W końcu organizm mamy nie wytrzymał tego ogromnego stresu: zachorowała na ciężką, nieuleczalną chorobę – chorobę Werlhofa. Jej krew, jej ciało dosłownie płakały niewypłakanymi łzami i niesprawiedliwością doznaną w Mitanie.

Jej rodzinę, jej dzieci poniżano tylko za to, że byli specjalnymi przesiedleńcami, i ta trauma pozostała z nami na zawsze. Lecz nawet gasnąc z powodu choroby, moja mama się nie załamała. Zachowała w sobie człowieczeństwo, godność i bezgraniczną miłość. Złożyła w ofierze swoje zdrowie i życie, przyjmując cały cios na siebie, aby nas ocalić. Ten tekst jest hołdem dla pamięci mojego dziadka Ilmnura Mindijarowa, mojej drogiej mamy i wszystkich naszych krewnych. Ich cierpienie nie może zostać zapomniane. Pamiętamy ich ból, chylimy czoła przed świętym, cichym bohaterstwem mamy, a ta pamięć pozostanie z nami na zawsze.

Każda rodzina, która przeżyła Wielką Wojnę Ojczyźnianą, ma swoją pamięć. Ale w naszej rodzinie ta pamięć jest szczególna — utkana jest z gorzkich łez straty, niewiarygodnej odwagi i wielkiego matczynego miłosierdzia, które okazało się silniejsze od wojny i waśni narodowościowych.

W straszliwych latach wojny nasza rodzina poniosła niepowetowaną stratę. Trzej rodzeni bracia mojego ojca zostali bestialsko zamordowani przez banderowców. Stało się to w najkrwawszym i najokrutniejszym okresie konfrontacji — w latach 1944–1945. Dla naszej rodziny ta tragedia pozostała niegojącą się raną na całe życie. Ale w tym samym czasie, na tej samej spalonej wojną ukraińskiej ziemi, wydarzył się prawdziwy cud. Mój ojciec przeżył. A przeżył dzięki tej, którą do dziś wspominamy z drżeniem serca i ze łzami wdzięczności — prostej ukraińskiej kobiecie, którą nazywano Babcią Nadią (Nadieżdą).

Mój ojciec, Iso Usmanow (syn Usmana, wnuk Ikroma), z narodowości Uzbek, trafił w samo piekło tej bezlitosnej wojny partyzanckiej na Zachodniej Ukrainie. Dzielnie walczył na pierwszej linii w szeregach legendarnego 1 Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Iwana Stiepanowicza Koniewa. W trakcie najcięższych walk lat 1944–1945 Iso został ciężko ranny i był skazany na śmierć.

Ale nieustraszona Babcia Nadia ukryła go na samym skraju wsi. Schowała poranionego uzbeckiego żołnierza w zamkniętym dole, w którym zwykle przechowywano ziemniaki i zapasy. Ryzyko było śmiertelne: gdyby banderowcy lub oddziały karne dowiedzieli się, że ukrywa żołnierza Armii Czerwonej, ją i całą jej rodzinę czekałaby nieuchronna, okrutna egzekucja.

Każdego dnia, ryzykując własnym życiem, schodziła do tego zimnego ziemnego dołu, opatrywała rany młodego Iso i pielęgnowała go, pojąc ciepłym kozim mlekiem — jedynym dostępnym lekarstwem w tamte straszne dni. Ojciec wspominał, jak często płakała nad nim i mówiła w swoim ojczystym języku: „Przecież ja też mam trzech synów… Oni też są gdzieś tam, tak jak ty, pewnie ranni…”

W jej matczynym sercu nie było podziału na „swoich” i „obcych”. Ratując cudzego syna, Uzbeka, Nadieżda modliła się do Boga, by ktoś tak samo uratował i oszczędził jej własne dzieci. Niestety, wojna bezlitośnie obeszła się z jej pełną bólu rodziną: dwóch jej synów zginęło na froncie, a trzeci wrócił, lecz z nadszarpniętym zdrowiem, i zmarł niemal zaraz po wojnie. Mój ojciec, Iso Usmanow, stał się dla niej właśnie tym synem, którego zdołała wyrwać ze szponów śmierci.

Przebywając w tym dole i przez długie dni rozmawiając ze swoją wybawczynią, mój ojciec nie tylko jej słuchał — całym sercem chłonął jej mowę. Uzbek z narodowości, doskonale znający język rosyjski, perfekcyjnie opanował ukraiński. Ten język stał się dla niego nie tylko środkiem porozumiewania się, lecz językiem jego drugich narodzin.

Minęły dziesięciolecia. Wydawało się, że historia odeszła w przeszłość, ale pamięć o bohaterstwie prostej ukraińskiej kobiety i męstwie radzieckiego żołnierza żyła w naszej rodzinie w Uzbekistanie. Sprawiedliwość zatriumfowała po długich 59 latach.

W 2004 roku do naszego miasta Nawoi oficjalnie przybył Ambasador Nadzwyczajny i Pełnomocny Ukrainy w Republice Uzbekistanu. W imieniu Prezydenta Leonida Kuczmy naszemu ojcu, weteranowi Iso Usmanowowi, uroczyście wręczono odznaczenie państwowe — jubileuszowy medal „60 lat wyzwolenia Ukrainy od faszystowskich najeźdźców”.

To wysokie odznaczenie na piersi Iso Usmanowa stało się świętym pomnikiem ich obojga. W metalu tego medalu na zawsze stopiły się w jedno męstwo żołnierza marszałka Koniewa, wielkie miłosierdzie Babci Nadii i wieczna pamięć o jej poległych synach-bohaterach. Ten medal potwierdził: ich wspólna prawda i ich człowieczeństwo zwyciężyły zapomnienie.

W dniu wręczenia wydarzyło się coś, co poruszyło do głębi całą misję dyplomatyczną. Mój ojciec, starszy Uzbek Iso Usmanow, po niemal 60 latach przemówił do ambasadora najczystszym, nienagannym językiem ukraińskim. Nie zapomniał ani jednego słowa, ani jednej intonacji. Ten język pozostał z nim jako święty hołd pamięci, jako wieczna wdzięczność Babci Nadii, która podarowała mu życie.

W naszym rodzinnym archiwum pieczołowicie przechowujemy fotografię z tamtego pamiętnego dnia w Nawoi. To zdjęcie i sam medal są naszym największym skarbem. Dowodzą, że nawet w najciemniejszych czasach człowieczeństwo, dobroć i wierność zwyciężają wszelkie okrucieństwo. Medal żołnierza, który walczył pod dowództwem marszałka Koniewa, i wielki czyn Babci Nadii na zawsze pozostaną w pamięci naszego rodu.

O moich nauczycielach.

Moimi opiekunami naukowymi i konsultantami w dziedzinie mechaniki cieczy, gazu i plazmy są światowej sławy uczeni Ch.A. Rachmatulin i R.I. Nigmatulin.

Pod ich kierunkiem przygotowałem rozprawę kandydacką (1987) i doktorską (2015). Praca była realizowana w Katedrze Dynamiki Falowej i Gazowej Uniwersytetu Moskiewskiego im. M.W. Łomonosowa. Badania i część naukowo-aplikacyjna były prowadzone w ścisłej współpracy z Nawojskim Kombinatem Górniczo-Metalurgicznym (NGMK) w Uzbekistanie.

Pod kierunkiem moich mentorów stworzono unikalne podstawy w dziedzinie mechaniki ośrodków wielofazowych. Opracowano wzory i metody numeryczne opisujące, jak zachowują się ciecze, gazy i ciepło wewnątrz porowatych geologicznych ciał rudnych.

Modele fundamentalne umożliwiły dokładne prognozowanie dynamiki rozprzestrzeniania się roztworów. Stało się to podstawą wysoce wydajnej i bezpiecznej dla środowiska kompleksowej technologii wydobycia i przeróbki uranu, metali rzadkich, metali ziem rzadkich i metali szlachetnych w obiektach NGMK.

Obliczenia matematyczne pomogły zaprojektować nowe procesy technologiczne odzyskiwania złota ze złożonych, trudnych do przeróbki surowców i odpadów technogenicznych.

P.S. Szczególne podziękowania składam moim rodzicom — mojej ukochanej, niepowtarzalnej Mamie Anfisie Gilemnurowej i Tacie Iso Usmanowowi — za nieskończone wsparcie i wiarę we mnie.

Serdecznie dziękuję mojemu wujowi Fanisowi Mindijarowowi i mojemu drogiemu dziadkowi Ilmnurowi Mindijarowowi za mądre rady, troskę i niezawodne ramię obok.

Osobne wyrazy wdzięczności pragnę złożyć moim szanownym wykładowcom z Samarkandzkiego Uniwersytetu Państwowego — A.Sz. Szarapowowi i Ch.T. Turajewowi — za przekazaną wiedzę, cierpliwość i wysoki profesjonalizm, które stały się ważnym drogowskazem na mojej drodze.